Υπόνοια καρτέλ στις τραπεζικές καταθέσεις

Η Επιτροπή Ανταγωνισμού κοινοποίησε την ενδιάμεση έκθεσή της για τα επιτόκια των τραπεζικών καταθέσεων των 4 συστημικών τραπεζών. Σύμφωνα με αυτήν, και βάσει του αρ. 40 ν. 3959/2011 για την Επιτροπή « όταν η διαμόρφωση των τιμών ή άλλες περιστάσεις δημιουργούν υπόνοιες για πιθανό περιορισμό ή στρέβλωση του ανταγωνισμού, η Επιτροπή Ανταγωνισμού μπορεί να διεξαγάγει έρευνα σε συγκεκριμένο κλάδο της οικονομίας ή σε συγκεκριμένους τύπους συμφωνιών ή σε μεθόδους διαμόρφωσης εμπορικής συμπεριφοράς, συμπεριλαμβανομένων αλγοριθμικών μεθόδων, σε διάφορους κλάδους, εφόσον υπάγονται στην αρμοδιότητά της».

Η έρευνα διήρκησε από το 2019 έως και τους πρώτους μήνες του 2025 και το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει εξ’αρχής είναι η υπόνοια καρτέλ στις τραπεζικές καταθέσεις των 4 συστημικών τραπεζών.

Να διευκρινίσουμε ότι ο διαχωρισμός σε συστημική ή μεγάλη τράπεζα και μη συστημική ανάγεται στα κριτήρια που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Αυτά είναι τα εξής:

1. η συνολική αξία των στοιχείων ενεργητικού υπερβαίνει τα 30 δισεκ. Ευρώ

2. για την οικονομία της συγκεκριμένης χώρας ή της ΕΕ στο σύνολό της

3. η συνολική αξία των στοιχείων του ενεργητικού υπερβαίνει τα 5 δισεκ. ευρώ και το ποσοστό των διασυνοριακών στοιχείων ενεργητικού/παθητικού σε περισσότερα από ένα άλλα συμμετέχοντα κράτη μέλη προς το σύνολο των στοιχείων ενεργητικού/παθητικού του ιδρύματος είναι υψηλότερο του 20%

4. έχει αιτηθεί ή λάβει χρηματοδότηση από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας ή την Ευρωπαϊκή Διευκόλυνση Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας

Αρχικά, λοιπόν, τραπεζική κατάθεσή είναι όταν «ο πελάτης χορηγεί στην τράπεζα την εξουσία να χρησιμοποιεί τα χρήματά του, αναλαμβάνοντας την υποχρέωση να τα αποδώσει οποτεδήποτε της ζητηθεί (ΑΚ 830, 806, 827)»

Πώς λειτουργεί μια τράπεζα:

«οι τράπεζες αντλούν τα πλεονασματικά κεφάλαια των αποταμιευτών υπό μορφή καταθετικών προϊόντων και τα διοχετεύουν προς τις ελλειμματικές οικονομικές μονάδες, υπό μορφή δανεισμού. Με τον τρόπο αυτό, το τραπεζικό σύστημα λειτουργεί ως πηγή χρηματοδότησης ιδιωτών και επιχειρήσεων, παράλληλα με την άμεση προσφυγή των τελευταίων στην κεφαλαιαγορά. Στο πλαίσιο του διαμεσολαβητικού τους ρόλου, τα πιστωτικά ιδρύματα αποδίδουν στους καταθέτες τόκο για τα χρήματα τα οποία υπό μία έννοια έχουν δανειστεί από αυτούς και αντίστοιχα εισπράττουν τόκο από τους δανειολήπτες για τα χρήματα που τους έχουν δανείσει. Τα επιτόκια εκφράζουν αυτό το κόστος της τράπεζας για το ποσό που έχει λάβει ως κατάθεση (απόδοση για τους καταθέτες) και την απόδοση για το ποσό που έχει χορηγήσει ως δάνειο (κόστος για τους δανειολήπτες »

Συνήθης συναλλακτική πρακτική

Οι καταθέσεις όψεως (για επιχειρήσεις) και οι τρεχούμενοι λογαριασμοί (για ιδιώτες)80 αποτελούν το πλέον σύνηθες καταθετικό προϊόν το οποίο επιτρέπει στους δικαιούχους τη διενέργεια συναλλαγών και πληρωμών, ενώ επιπροσθέτως παρέχουν και τη δυνατότητα υπερανάληψης81 και έκδοσης μπλοκ επιταγών

Εγγύηση καταθέσεων

Φορέας του ελληνικού συστήματος εγγύησης καταθέσεων είναι το Ταμείο Εγγύησης Καταθέσεων και Επενδύσεων («ΤΕΚΕ»). Σύμφωνα με το άρθρο 9 παρ. 1 ν. 4370/2016, το ΤΕΚΕ καλύπτει το σύνολο των καταθέσεων κάθε καταθέτη σε πιστωτικό ίδρυμα έως του ποσού των εκατό χιλιάδων (100.000) ευρώ κατ’ ανώτατο όριο. Το συγκεκριμένο όριο ισχύει για το σύνολο των καταθέσεων που τηρούνται στο ίδιο πιστωτικό ίδρυμα, ανεξάρτητα από τον αριθμό των καταθέσεων, το νόμισμα και τον τόπο κατάθεσης. Επιλέξιμες είναι όλες οι καταθέσεις, με την εξαίρεση των όσων απαριθμούνται ρητά στο άρθρο 8 του νόμου.

Διακύμανση επιτοκίων

Ως προς τα επιτόκια των λογαριασμών ταμιευτηρίου σημειώνεται ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία που προσκόμισαν οι ερωτηθείσες τράπεζες, για τους λογαριασμούς που λειτουργούν χωρίς περιορισμούς τα επιτόκια συμπίπτουν/ προσεγγίζουν τα επιτόκια των καταθέσεων όψεως/ τρεχούμενων λογαριασμών και είναι μηδενικά ή σχεδόν μηδενικά.

Συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία τα επιτόκια των λογαριασμών ταμιευτηρίου κυμαίνονται από το 2019 περί το 0,01% για τις συστημικές τράπεζες και λίγο υψηλότερα περί το 0,20%-0,25% για τις μη συστημικές.

τα ίδια ζεύγη (συστημικών) τραπεζών φαίνεται πως σε γενικές γραμμές ακολουθούν αντίστοιχη τιμολογιακή πολιτική με βάση τη χρονική διάρκεια των προϊόντων τους.

Κεφαλαιακή επάρκεια

Ειδικότερα, ως προς εκάστη εκ των τεσσάρων ελληνικών συστημικών τραπεζών, σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία τους (οικονομικές καταστάσεις και υποχρέωση δημοσιότητας Πυλώνα 3) οι δείκτες κεφαλαιακής τους επάρκειας παραμένουν καθ’ όλη την εξεταζόμενη περίοδο σαφώς υψηλότεροι των ελαχίστων απαιτούμενων ορίων, , παρουσιάζοντας κάθε έτος βελτίωση. Ειδικότερα, ως προς τους δείκτες CET1299 και Tier1 το εύρος στο οποίο κυμάνθηκαν μεταξύ των τεσσάρων συστημικών τραπεζών εξελίσσεται από περί το 9%-16,5% το 2021 σε περί το 14,5%-18% το 2024 και ως προς τον Συνολικό Δείκτη Κεφαλαιακής Επάρκειας (TCR) το εύρος μεταξύ των τεσσάρων συστημικών τραπεζών διαμορφώνεται από περί το 15,5% - 17,5% το 2021 σε περί το 20% - 23% το 2024.

Επιπρόσθετα, σημειώνεται ότι αντίστοιχη βελτίωση παρουσιάζουν και οι δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας και των λοιπών (μη συστημικών) τραπεζών που εξετάζονται στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας.

Χαρακτηριστικά καταθέσεων

Συγκεκριμένα, το 70% των καταθέσεων προέρχεται από ιδιώτες με μικρά υπόλοιπα, σε αντίθεση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο που είναι 60%. Αυτό σημαίνει ότι οι περισσότεροι καταθέτες προτιμούν λογαριασμούς όψεως και ταμιευτηρίου, οι οποίες κατηγορίες έχουν φυσιολογικά χαμηλότερες αποδόσεις.

Η έννοια του ολιγοπωλίου

Ως ολιγοπώλιο χαρακτηρίζεται μια αγορά στην οποία δραστηριοποιείται μικρός αριθμός πωλητών. Στον πραγματικό κόσμο, όπου το θεωρητικό παράδειγμα του τέλειου ανταγωνισμού δεν τυγχάνει εφαρμογής, ενώ τα (φυσικά ή νομικά) μονοπώλια απαντώνται κατά κύριο λόγο σε περιορισμένο αριθμό αγορών, πολλές είναι οι αγορές που παρουσιάζουν ολιγοπωλιακό χαρακτήρα.

Ο εγχώριος κλάδος χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη ενός στενού ολιγοπωλίου, το οποίο αποτελείται από τις τέσσερεις ελληνικές συστημικές τράπεζες (Τράπεζα Πειραιώς, Εθνική Τράπεζα, Alpha Bank, Eurobank).

Ειδικότερα, ο τραπεζικός κλάδος στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα συγκεντρωμένος, με τις τέσσερεις συστημικές τράπεζες να αντιπροσωπεύουν άνω του 96% της αγοράς (CR4 2020: 96,77%, 2021: 96,46%, 2022: 96,28%, 2023: 95,21%, 2024: 94,63%) με ΗΗΙ σημαντικά άνω των 2000 μονάδων

(η Τράπεζα Πειραιώς έχει το μεγαλύτερο μερίδιο στην αγορά για το 2024)

Ανταγωνιστικό περιβάλλον

Παρά ταύτα, κατά το τελευταίο χρονικό διάστημα παρατηρείται αξιοσημείωτη κινητικότητα στον τραπεζικό κλάδο, μέσω εταιρικών μετασχηματισμών, επενδύσεων σε υφιστάμενα πιστωτικά ιδρύματα και της εισόδου νέων παικτών. Ειδικότερα, τον Σεπτέμβριο του 2024 ολοκληρώθηκε η απορρόφηση της Παγκρήτιας Τράπεζας από την Attica Bank, με τη φιλοδοξία η συγχωνευθείσα οντότητα, υπό την επωνυμία «CrediaBank Ανώνυμη Τραπεζική Εταιρεία», να αποτελέσει τον πέμπτο πόλο του εγχώριου τραπεζικού συστήματος381, ενισχυμένη μετά και την εξαγορά της HSBC Μάλτας382. Εντός του 2025, η Viva Bank ανακοίνωσε την είσοδό της στην αγορά καταθέσεων για επιχειρήσεις383, ενώ σύμφωνα με δημοσιεύματα τρεις από τις τέσσερεις συνεταιριστικές τράπεζες (Συνεταιριστική Τράπεζα Ηπείρου, Συνεταιριστική Τράπεζα Χανίων και Συνεταιριστική Τράπεζα Θεσσαλίας) έχουν ήδη υποβάλει αίτημα για χορήγηση άδειας πανελλήνιας λειτουργίας

Ως επί το πλείστον, οι τράπεζες προσφέρουν (οι ίδιες ή μέσω θυγατρικών τους) μεγάλο εύρος τραπεζικών/ χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, ενώ, γενικότερα, υπάρχει ομοιογένεια μεταξύ τουλάχιστον των σημαντικότερων προσφερόμενων προϊόντων και υπηρεσιών ως προς τα βασικά χαρακτηριστικά τους.

Συμπέρασμα

Η υψηλή συγκέντρωση του κλάδου (αλλά και η πλεονάζουσα ρευστότητα) έχει οδηγήσει σε περιορισμένη μετακύληση της αύξησης των επιτοκίων της ΕΚΤ και ειδικότερα του DFR στα επιτόκια καταθέσεων, τόσο στους αποταμιευτικούς λογαριασμούς, οι οποίοι έχουν περιορισμούς στις κινήσεις τους, αλλά κυρίως στις προθεσμιακές καταθέσεις, στις οποίες τα τοποθετημένα χρηματικά ποσά είναι στην διάθεση των τραπεζικών ιδρυμάτων καθ’ όλη τη διάρκεια της σχετικής σύμβασης.

Οι ελληνικές συστημικές τράπεζες εκτιμάται ότι δεν προχώρησαν σε ουσιώδη ενσωμάτωση των εν λόγω αυξήσεων στα προσφερόμενα επιτόκια ούτε των αποταμιευτικών (με περιορισμούς) αλλά ούτε και των προθεσμιακών καταθέσεων.

Η απραξία των τραπεζών ως προς την προσφορά υψηλότερων επιτοκίων συνδέεται με την έλλειψη κινητικότητας των καταθετών. Ο χρόνος που απαιτείται για την διερεύνηση προτάσεων άλλων παρόχων, η πληθώρα της πληροφόρησης που ενδεχομένως δημιουργεί ανασφάλεια ως προς τη δυνατότητα τεκμηριωμένης αξιολόγησης και επιλογής σε συνδυασμό με διάφορες γραφειοκρατικές και διοικητικές διευθετήσεις, δύνανται να λειτουργούν αποτρεπτικά για την επιλογή άλλου παρόχου.

Πηγές

1. Έκθεση Επιτροπής Ανταγωνισμού εδώ

2. Κεντρική Ευρωπαϊκή Τράπεζα: εδώ

Έγκλημα και θεσμική μνήμη

Το 2018 η καθαρίστρια Χ καταδικάστηκε σε δεκαετή κάθειρξη, επειδή πλαστογράφησε πτυχίο Δημοτικού, προκειμένου να μπορέσει, αργότερα, να εργαστεί ως καθαρίστρια. Το επιπλέον έγκλημά της ήταν ότι ήθελε να ζήσει τα παιδιά της και τον σύζυγό της, που έπασχε κατά 67% από σωματική αναπηρία. Αφού εξέτισε μέρος της ποινής της στη φυλακή και ύστερα από έφεση, το Πενταμελές Εφετείο Λάρισας την αθώωσε, για λόγους όμως που είχαν σχέση με την οικογενειακή της κατάσταση και όχι με το έγκλημά της. 

Εναντίον της, λοιπόν, εφαρμόστηκε ο νόμος 1608/1950 περί καταχραστών του Δημοσίου και απάτης με θύμα το Δημόσιο. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο εξάντλησε όλη την αυστηρότητά του. Ο νόμος χαρακτηριστικά αναφέρει:

Στον ένοχο των αδικημάτων που προβλέπονται στα άρθρα 216, 218, 235, 236, 237, 242, 258, 372, 375 και 386 του Ποινικού Κώδικα, εφόσον αυτά στρέφονται κατά του Δημοσίου ή των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου ή κατά άλλου νομικού προσώπου από εκείνα που αναφέρονται στο άρθρο 263Α του Ποινικού Κώδικα και το όφελος που πέτυχε ή επιδίωξε ο δράστης ή η ζημία που προξενήθηκε ή οπωσδήποτε απειλήθηκε στο Δημόσιο ή στα πιο πάνω νομικά πρόσωπα υπερβαίνει το ποσό των πενήντα εκατομμυρίων (50.000.000) δραχμών, επιβάλλεται η ποινή της κάθειρξης και, αν συντρέχουν ιδιαζόντως επιβαρυντικές περιστάσεις, ιδίως αν ο ένοχος εξακολούθησε επί μακρό χρόνο την εκτέλεση του εγκλήματος ή το αντικείμενό του είναι ιδιαίτερα μεγάλης αξίας, επιβάλλεται η ποινή της ισόβιας κάθειρξης.

Ειδικά, δε για την περίπτωση  386 ΠΚ, αδίκημα της απάτης, όπως αναφέρεται και στο προηγούμενο εδάφιο, θα πρέπει να σχολιάσουμε τα εξής: νομικά, η καθαρίστρια πράγματι τέλεσε απάτη. Πληρούται η υποκειμενική και η αντικειμενική υπόσταση του εγκλήματος. Δηλαδή, εν γνώσει της και αποδεχόμενη το αποτέλεσμα της πράξης της, προέβη σε κατ'αρχήν άδικη πράξη, με σκοπό την εξαπάτηση του θύματος, που στη συγκεκριμένη περίπτωση, ήταν το Ελληνικό Δημόσιο. 

Όμως, η αιτία ήταν η οικονομική ένδεια και ανθρωπιστική ανάγκη. Αυτά τα στοιχεία δεν εμφανίζονται νομοτεχνικά στον πυρήνα της διάταξης. Ωστόσο, το δικαστήριο θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει επιπλέον το άρθρο του 84 παράγραφος 2β ΠΚ: 

το ότι στην πράξη του ωθήθηκε από όχι ταπεινά αίτια ή από μεγάλη ένδεια ή διατελώντας υπό την επίδραση σοβαρής απειλής ή υπό την επιβολή προσώπου στο οποίο αυτός οφείλει υπακοή ή με το οποίο βρίσκεται σε σχέση εξάρτησης

Σαν άλλος Γιάννης Αγιάννης, λοιπόν, η καθαρίστρια πλήρωσε και με το παραπάνω την πράξη της και ενδεχομένως, εάν είχε τα οικονομικά μέσα θα μπορούσε να στραφεί κατά του Ελληνικού Δημοσίου με την κατηγορία της παραβίασης της αρχής της αναλογικότητας του άρθρου 25 του Συντάγματος. 

Έτσι, λοιπόν, επήλθε η Δικαιοσύνη...

Στον αντίποδα, και χρόνια μετά, έχουμε το εγκληματικό ατύχημα των Τεμπών και το θάνατο 57(+) ανθρώπων, που απανθρακώθηκαν, μόλις τα δύο τρένα συγκρούστηκαν μεταξύ τους. Ο πρώην υπουργός Μεταφορών, Αχ. Καραμανλής, έθεσε τον εαυτό του στη διάθεση της Δικαιοσύνης και το κόμμα του, θα τον παραπέμψει στην Ολομέλεια της Βουλής με την κατηγορία του άρθρου 259 ΠΚ, της παράβασης καθήκοντος, που είναι πλημμέλημα και έχει πλαίσιο ποινής από 10 ημέρες μέχρι 2 χρόνια. 

Υπάλληλος που με πρόθεση παραβαίνει τα καθήκοντα της υπηρεσίας του με σκοπό να προσπορίσει στον εαυτό του ή σε άλλον παράνομο όφελος ή να βλάψει το κράτος ή κάποιον άλλο τιμωρείται με φυλάκιση έως δύο έτη ή χρηματική ποινή, αν η πράξη αυτή δεν τιμωρείται με άλλη ποινική διάταξη.

Και μόνο η ανάγνωση της ποινικής διάταξης προκαλεί προβληματισμό για τη συγκεκριμένη περίπτωση. Πιο συγκεκριμένα, δηλαδή, ο υπουργός θεωρείται υπάλληλος; Υπάλληλος είναι όποιος βρίσκεται σε οργανική και μισθοδοτική σύνδεση με το Δημόσιο και όχι ο εκάστοτε βουλευτής, που εκλέγεται, αλλά μπορεί και να μην επανεκλεγεί. Είχε πρόθεση να σκοτώσει τους 57(+); είχε σκοπό να προσποριστεί για τον εαυτό του παράνομο όφελος; Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερώτηματα είναι δύσκολο να απαντηθούν θετικά. Επομένως, η υποκειμενική και αντικειμενική υπόσταση του εγκλήματος δεν πληρούται. Το βασικότερο, είναι ότι δεν μπορεί να αποδειχθεί ο δόλος του υπουργού για το έγκλημα. 

Ενδεχομένως, αμέλεια θα μπορούσε να του προσάψει κανείς αλλά και αυτή είναι μάλλον δύσκολο να αποδειχτεί, υπό το πρίσμα του 259ΠΚ. Η βαριά αμέλειά του, συνίσταται στο το ότι δεν προέβη στις απαραίτητες ενέργειες για την ολοκλήρωση της σύμβασης 717 ή ότι αμέλησε να τείνει ευήκοα ώτα στις διαμαρτυρίες των συνδικαλιστών της ΤΡΑΙΝΟΣΕ για την ασφάλεια του σιδηροδρομικού δικτύου. Ωστόσο, ακόμα και εάν αποδειχτεί αυτή, η ποινική του μεταχείριση θα είναι ιδιαίτερα επιεικής, γιατί η ίδια ως άνω διάταξη το επιβάλλει.

Επομένως, η παραπομπή του στο φυσικό δικαστή καθίσταται μάλλον προβληματική συνολικά καθώς είναι δυσαπόδειχτα τα επιμέρους εκείνα σημεία που απαιτούν δόλο οποιουδήποτε βαθμού και λόγω έλλειψης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ πρόθεσης και αποτελέσματος η υπόθεσή του ενδέχεται, με μια υπόθεση εργασίας που φλερτάρει πολύ έντονα με τη νομική πραγματικότητα, να παραπεμφθεί στο αρχείο. 

Και έτσι θα αποδοθεί δικαιοσύνη....

Ύστερα, από την νομοτεχνική ανάλυση των προηγουμένων περιπτώσεων, επιβάλλεται να καταγραφούν κάποιες σκέψεις τόσο για τη Δικαιοσύνη, το δίκαιο του ισχυροτέρου και εν τέλει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των πολιτικών προσώπων. 

Υποκρύπτεται, λοιπόν, μια προσπάθεια να συνδεθεί το κοινό περί δικαίου αίσθημα με το  δίκαιο του ισχυροτέρου. Σε αυτό το σημείο, θα πρέπει να καταθέσουμε την πρώτη ένσταση μας. Από πότε το κοινό περί δικαίου αίσθημα ταυτίζεται εννοιολογικά με το δίκαιο του ισχυροτέρου; 

Μια επιστημονική τοποθέτηση είναι επιβεβλημένη σε αυτό το σημείο. Ο Δαρβίνος στο βιβλίο του "Καταγωγή των Ειδών" κάνει λόγο για την ικανότητα του πιο ικανού να αλλάζει, προκειμένου να επιβιώνει (It is not the strongest of the species that survives, not the most intelligent that survives. It is the one that is most adaptable to change). Πουθενά δεν αναγράφεται "το δίκαιο του ισχυρού". Αυτό αποτελεί νοητικό τέχνασμα, ή στην καλύτερη περίπτωση, σχόλιο του μεταφραστή, που δύσκολα θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με επιείκεια. Είναι κενό Λογικής και σαν τέτοιο και μόνο θα πρέπει να αντιμετωπίζεται. 

Η Δικαιοσύνη, που είναι η αποκατάσταση της αδικίας και η επέλευση της εξισορρόπησης της τάξης και ασφάλειας, σε κανένα επίπεδο δεν ταυτίζεται με τις επιδιώξεις του ισχυροτέρου για την ικανοποίηση των δικών του συμφερόντων. Επομένως. αποκατάσταση αδικίας, τάξη με ασφάλεια και επιδιώξεις είναι δύο έννοιες ασύμβατες, ανεξάρτητες και με διαφορετική αφετηρία και προορισμό. Η όποια ταύτιση είναι εκ του πονηρού και αποπειράται να ενοποιήσει νοηματικά τις επιδιώξεις του ισχυρού με το κοινό περί δικαίου αίσθημα, με σκοπό την ευρύτερη αποδοχή στους κόλπους της κοινωνίας. Το ορθότερο θα ήταν να λέγαμε, λοιπόν, "το κοινό περί δικαίου αίσθημα", αφενός, και αφετέρου "οι επιδιώξεις του ισχυροτέρου". 

Στις δυο υπό εξέταση περιπτώσεις, ενώ θα μπορούσε να υπάρξει μια διαφορετική θεώρηση του Δικαίου, τελικώς έγινε το αντίστροφο από αυτό, που θα περιμέναμε. Στην περίπτωση της καθαρίστριας η δικαιοσύνη εξάντλησε την αυστηρότητά της και στη δεύτερη περίπτωση μάλλον θα εξαντλήσει την επιείκειά της. Έτσι, το κοινό περί δικαίου αίσθημα διαστρεβλώνεται, παραποιείται από το "δίκαιο του ισχυροτέρου", που στην πρώτη περίπτωση είναι το Κράτος κατά της καθαριστρίας ενώ στη δεύτερη πάλι είναι το Κράτος αλλά με μια νοοτροπία, που προσιδιάζει στη φράση "μη μιλάς και θα το φτιάξουμε" υπέρ του λειτουργού του.

Μια άλλη σκέψη, επιπλέον, που θα πρέπει να γίνει είναι και τα όρια ισχύος των πολιτικών προσώπων. Η άμεση κατάργηση του νόμου περί ευθύνης υπουργών θα πρέπει να τύχει διακομματικής αποδοχής και στο σημείο αυτό θα προσθέταμε ότι, όπου τελείται ποινικό αδίκημα με εκλεγμένο δημόσιο πρόσωπο είτε των ΟΤΑ είτε μέλους της Βουλής, αυτό θα πρέπει να αποτελεί επιβαρυντική περίπτωση. 

Τα πολιτικά πρόσωπα, δε θα πρέπει να χαίρουν μόνο δικαιωμάτων, αλλά θα πρέπει να αισθάνονται τον τενέδειο πέλεκυ της Πολιτείας, που εκπροσωπούν, να επικρεμάται από πάνω τους σε κάθε βήμα τους. Ο ρόλος τους, που αυταπόδειχτα είναι η εξυπηρέτηση του συνόλου, παρεμποδίζεται και από την ίδια τη φύση της θέσης τους. Είναι και μεσάζοντες μεταξύ υπηρεσιών και ιδιωτών και γι'αυτό η θεσμική τους έκθεση, με λίγα λόγια, θα πρέπει να είναι αρκετά προωθημένη και αυστηρή.

Η μεταφυσική, τέλος, αντιμετώπιση των αδικημάτων, που τελούν στη συνείδηση του κόσμου οι πολιτικοί λειτουργοί δεν αποτελεί λύση. Με λίγα λόγια, η νοοτροπία που επικαλείται εξωκόσμιους αφορισμούς είναι το ίδιο προβληματική με την προαναφερθείσα διαστρέβλωση του κοινού περί δικαίου αισθήματος, γιατί περισσότερο "ξεδιψά" την εκδικητική της μανία σαν στοιχείο αποκατάστασης παρά επιδιώκει την επαναφορά της αδικίας και την  εδραίωση του αισθήματος ασφάλειας. 

Πού θα πρέπει να αποβλέπει η θεσμική μνήμη, συνεπώς; Το έννομο αγαθό, δηλαδή αυτό που η Πολιτεία θα πρέπει να προστατεύσει με κάθε τρόπο, είναι το έννομο αγαθό της ασφάλειας δικαίου σε διαχρονικό επίπεδο. Δηλαδή, η αίσθηση εκείνη, που θέλει τον πολίτη να αισθάνεται πραγματικά ίσος απέναντι στο νόμο αλλά και να γνωρίζει ότι όλοι ανεξαιρέτως είναι στην ίδια θέση με αυτόν, και θα αντιμετωπιστούν με την πρεπούμενη επιείκεια ή αυστηρότητα, όταν οι ίδιες οι πραγματικές συνθήκες το επιβάλλουν. 

Αυτό, ωστόσο, που στην παρούσα χρονική συνθήκη συμβαίνει είναι η ρήση του Ανάχαρση:

Μηδέν των αραχνιών διαφέρειν, αλλ’ ως εκείνα τους μεν ασθενείς και λεπτούς των αλισκομένων καθέξειν, υπό δε των δυνατών και πλουσίων διαρραγήσεσθαι 

(Οι νόμοι μοιάζουν με τον ιστό της αράχνης: αν πέσει πάνω του κάτι ελαφρό και αδύναμο, το συγκρατεί· αν όμως πρόκειται για κάτι μεγαλύτερο, σκίζει τον ιστό και φεύγει)

Έτσι, όμως, δεν πάμε και πολύ μακρυά...😏

Πηγές

1. Καθαρίστρια που πλαστογράφησε πτυχίο

2. Πρόταση ΝΔ για προανακριτική

3. Η μεταφυσική διάσταση των Τεμπών

4. Έργο στην αρχή: Jens Galschiøt - έργο Piggyback Justitia (Survival of the Fattest) το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: ο ισχυρός και παχουλός κάθεται στους ώμους του ανίσχυρου και αδύνατου και κρατά με υποκρισία τη ζυγαριά της δικαιοσύνης.

 

Η νομική αντιμετώπιση των ενωμένων διδύμων

Στο έργο  του Πλουτάρχου «Ηθικά», υπάρχει μια πραμάτεια με τίτλο «Περί Φιλαδελφίας», στην οποία περιγράφεται η ζωή των Μολιονίδων αδερφών, από την αρχαία Ήλιδα, οι οποίοι ήταν σωματικά ενωμένοι. Γράφει χαρακτηριστικά:

θαυμάζουσιν οὐδὲν ἧττον ἢ τοὺς Μολιονίδας ἐκείνους, συμφυεῖς τοῖς σώμασι γεγονέναι δοκοῦντας

(τους θαυμάζουν εξίσου με τους περίφημους γιους του Μολιόνη, οι οποίοι, κατά κοινή πεποίθηση, είχαν γεννηθεί με τα σώματά τους ενωμένα)

Για τον συγγραφέα οι Μολιονίδες ήταν συμφυείς, δηλαδή διέθεταν ένα σώμα. Ο όρος που σήμερα επικρατεί είναι «Σιαμαίοι» καθώς στο Σιαμ, τη σημερινή Ταϊλάνδη, εμφανίστηκε η περίπτωση των Τσανγκ και Ενγκ Μπάνκερ, που τράβηξε το ιατρικό ενδιαφέρον της εποχής. Από τότε καθιερώθηκε ο όρος. Ωστόσο, ορθότερο θα ήταν να λέγαμε «ενωμένα δίδυμα»(conjoined twins)

Το ερώτημα στο οποίο θα κληθούμε, αρχικά, να απαντήσουμε είναι το εξής: οι ενωμένοι δίδυμοι είναι ένας άνθρωπος ή δύο; Στο ελληνικό δίκαιο το άρθρο 35 του Αστικού Κώδικα αναφέρει:

«Το πρόσωπο αρχίζει να υπάρχει μόλις γεννηθεί ζωντανό και παύει να υπάρχει με το θάνατό του»

Έτσι, στην περίπτωση της γέννησης ενός ζεύγους ενωμένων διδύμων κάθε ένα από αυτά έχει προσωπικότητα και άρα είναι ικανό για δικαιοπραξία. Επομένως, έχουμε δύο ανεξάρτητες νομικές προσωπικότητες.  

Έστω, λοιπόν, ότι ο ένας εκ των δύο διδύμων διαπράττει έγκλημα, για παράδειγμα σκοτώνει κάποιον με όπλο, τότε θα μπουν και οι δύο στη φυλακή; Μπορεί το δικαστήριο να διατάξει τον αποχωρισμό τους; Το ερώτημα, αν και ρητορικό για τα ελληνικά δικαστηριακά δεδομένα, έχει απασχολήσει τα δικαστήρια των Η.Π.Α και της Αγγλίας στο παρελθόν. 

Βασικό χαρακτηριστικό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί το ότι ανήκουν σε κάθε έναν που διαθέτει νομική προσωπικότητα και ένα σώμα. Στην περίπτωση, όμως, των ενωμένων διδύμων τι γίνεται; Εάν με τον αποχωρισμό το ένα από τα δύο μέλη πεθάνει, τότε υφίσταται ποινική ευθύνη του ιατρού; Υφίσταται κατ'αρχήν άδικη πράξη; Για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα θα αντλήσουμε την κάτωθι επιχειρηματολογία από μελέτες και άρθρα του εξωτερικού.

Η πρώτη, λοιπόν, θεωρία είναι ότι το δικαίωμα στη ζωή είναι φυσικό, αναπαλλοτρίωτο και, σύμφωνα με αυτό, κανείς δεν μπορεί να την αφαιρεί ούτε να την θέτει σε διακινδύνευση, άρθρο 2 παρ.1 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. 

Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη προσέγγιση σχετική με το τι είναι αυτό που θα θέλαμε περισσότερο να προστατεύσουμε. Δηλαδή, στην προκείμενη περίπτωση, ενδέχεται να θεωρηθεί ότι η απονομή δικαιοσύνης σε μια ευνομούμενη πολιτεία είναι το ύψιστο αγαθό και επομένως, πάση θυσία, αυτή πρέπει να προστατευθεί, με σκοπό να εμπεδωθεί το κοινό περί δικαίου αίσθημα, που αποτελεί το συνεκτικό δεσμό μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας.

Από την άλλη, υπάρχει και μια τρίτη αντίληψη που ισχυρίζεται ότι θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί στο τι πρόκειται να επακολουθήσει με τον αποχωρισμό. Εάν ο αποχωρισμός προκαλέσει το θάνατο ή δημιουργήσει προβλήματα επιβίωσης στο εναπομείναν μέλος, τότε θα πρέπει να αποφευχθεί. Αυτό είναι περισσότερο πιθανό να διερευνηθεί ιατρικά με τη σημερινή εξέλιξη της τεχνολογίας και άρα η προσέγγιση να είναι, ενδεχομένως, πιο ασφαλής.

Έτσι, επιστρέφοντας στο αρχικό παράδειγμα, τότε με βάση την πρώτη θέαση δε θα υπάρξει αποχωρισμός, ενώ θα υπάρξει σύμφωνα με τη δεύτερη και με την τρίτη προσέγγιση μπορεί να υπάρξει μπορεί και όχι. Και…ποιος θα μπει φυλακή, τελικά; 

Κάτι τέτοιο καλείται να το αποφασίσει ο φυσικός δικαστής, χρησιμοποιώντας ιατρικές γνωμοδοτήσεις, κάνοντας αναγωγή σε λοιπούς κανόνες δικαίου και εξετάζοντας τη νομολογία. Ωστόσο, αυτό που θα πρέπει να μείνει  σαν προβληματισμός είναι ότι οι Μολιονίδες αδερφοί προκαλούν την αντίληψή μας για το δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα σε τέτοιο βαθμό, που αποδεικνύεται ο δυναμικός τους χαρακτήρας. 

Πηγές

1.https://www.academia.edu/72590445/Human_Rights_at_stake_sacrificial_separation_of_conjoined_twins?email_work_card=view-paper

2.https://el.wikisource.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF_%CF%86%CE%B9%CE%BB%CE%B1%CE%B4%CE%B5%CE%BB%CF%86%CE%AF%CE%B1%CF%82_(%CE%A0%CE%BB%CE%BF%CF%8D%CF%84%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%BF%CF%82)

3. https://www.lecturesbureau.gr/1/about-philadelphia-part-a-1346/

4.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CF%83%CE%B1%CE%BD%CE%B3%CE%BA_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%95%CE%BD%CE%B3%CE%BA_%CE%9C%CF%80%CE%AC%CE%BD%CE%BA%CE%B5%CF%81

5.https://www.tanea.gr/2024/04/17/world/ti-ginetai-otan-enas-siamaios-diaprattei-egklima-alla-o-aderfos-tou-einai-athoos/

6. https://en.wikipedia.org/wiki/Conjoined_twins

7. https://www.academia.edu/97925436/An_ethically_justifiable_practical_approach_to_decision_making_surrounding_conjoined_twin_separation?email_work_card=view-paper